ولى اين آقايان غفلت ورزيده‌اند از اينكه برگشت كلامشان به اين است كه مفيد عاقبت بودن لام خلاف ظاهر است ، و ظاهر آيه اين است كه لام براى غرض باشد ، چون حاصل كلامشان اين مىشود كه منظور از « ناس » تنها صاحبان استعداد و قابليت است ، و حال آنكه ارسال كتاب ، مقيد به طبقه معينى نيست ، پس مىفهميم كه لام در آيه ، لام عاقبت نيست ، بلكه لام غرض است و مقصود از غرض هم ، غرض تشريع است ، به اين معنا كه احكام خدا بخاطر وجود اغراض و مصالحى جعل شده‌اند ، يعنى اگر خداى سبحان مردم را به سوى خود دعوت مىكند براى اين است كه ايشان را بيامرزد ، و اگر به سوى ايمان و عمل صالح راهنماييشان مىكند براى اين است كه ايشان را به سعادت خود نايل ساخته و به بهشت واردشان كند ، و اگر رسولانى ارسال و كتبى انزال كرده براى اين است كه آنها را از ظلمات به سوى نور درآورد ، و اگر امر و نهى كرده باز براى اين است كه آنها را پاك كند و از آلودگىهاى شيطان دورشان سازد ، و در قرآن آياتى كه اين معنا را بفهماند بسيار است ، و همچنين رواياتى هم كه اين معنى را افاده كند شايد از هزارها هم متجاوز باشد ، و به همين جهت نمىتوانيم به نقل آنها بپردازيم . پس به صرف اينكه مىبينيم اكثر مردم جهان از نعمت اين نور محروم مانده‌اند نمىتوانيم از ظاهر آيه دست برداشته ، كلمه « ناس » را مقيد به مستعدين كنيم . آرى ظاهر قرآن براى ما حجت است ، به دليل اينكه فرموده : « إِنَّا جَعَلْناه قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ » « 1 » و نيز فرموده است : * ( « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِه لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّه مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ » ) * « 2 » . و دلالت اين دو آيه بر حجيت ظاهر قرآن جاى حرف نيست ، زيرا در آيه اول صريحا مىفرمايد « آنچه از كتاب خدا » و در آيه دوم مىفرمايد « آنچه از كلام رسول خدا » مىفهميد برايتان حجت است ، و بر طبق همان مؤاخذه مىشويد . و ما از آيه « يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ » « 3 » جز اين نمىفهميم كه آمرزش ، غرض دعوت است ، هم چنان كه از كلام يك مولاى عرفى كه به غلامش مىگويد : « برايم

--> ( 1 ) ما اين كتاب را قرآنى عربى قرار داديم تا شايد شما تعقل كنيد . سوره زخرف آيه 3 . ( 2 ) هيچ پيامبرى نفرستاديم مگر به زبان قوم خودش تا راه را براى ايشان روشن كند ، آن گاه خدا هر كه را بخواهد گمراه و هر كه را بخواهد هدايت مىكند . سوره ابراهيم ، آيه 4 . ( 3 ) شما را مىخواند تا گناهتان را بيامرزد . سوره ابراهيم ، آيه 10 .